გაფანტული სკლეროზი (MS)

 

რა არის გაფანტული სკლეროზი (MS)?

  გაფანტული სკლეროზი ნერვული სისტემის ქრონიკული პროგრესირებადი დაავადებაა, რომელსაც ახასიათებს თავისა და ზურგის ტვინში დემიელინიზაციის კერების განვითარება. ამ დაავადებას საფუძლად უდევს ავტოიმუნური ანთება, რომლის შედეგადაც ნეირონების მფარავი მიელინის გარსი ორგანიზმის მიერ „უცხოდ“ აღიქმება და იწყება მისი დაშლა. 

 ნეირონის (იგივე ნერვული უჯრედის) აგებულება.

MS ისტორია

ჟან მარტინ შარკო

 პირველად, რობერტ კარსველმა[1] თავის ტვინში აღმოაჩნა ნაწიბურები და ლაქები, რომლის სქემებიც 1838 წელს თავისივე წიგნში შეიტანა.

 დამოუკიდებლად მუშაობის დროს, ჟან კრუველიჰიერმა თავის ტვინისა და ხერხემლის ნაწიბურები დაუკავშირა სიმპტომებს, როგორიცაა ტრემორი [2] და სიარულის სირთულეები.
 მომდევნო ათწლეულების განმავლობაში არაერთი აღმოჩენა მოხდა, თუმცა ყველაზე დიდი აღმოჩენა- გასული ათწლეულების (30 წლის) დასკვნების დაკავშირება და MS აღმოჩენა პარიზელ ნევროლოგს, ჟან მარტინ შარკოს [3]უკავშირდება.

 1868 წელს ჩატარებულ ლექციაზე შარკომ გააფართოვა თავისი წინამორბედების მუშაობა იმ მდგომარეობის მკაფიო მახასიათებლების აღსაწერად, რომლებსაც მან სკლეროზა დაარქვა.

MS გამომწვევი მიზეზები

MS გამომწვევი მიზეზი

  ამ დაავადების ზუსტი გამომწვევი მიზეზები ცნობილი არ არის, თუმცა არსებობს ვარაუდი, რომ გაფანტული სკლეროზი წარმოიქმნება იმუნური, გენეტიკური და ასევე ვირუსული ფაქტორების შედეგად.

 ასევე, დადგენილია, რომ არსებობს კავშირი D ვიტამინის ნაკლებობასა და გაფანტული სკლეროზის სიხშირეს შორის: რაც უფრო ნაკლებია ადამიანის ორგანიზმში მზის სხივებით გააქტიურებული D ვიტამინი, მით უფრო ხშირად ვხვდებით ამ დაავადებას.

MS-ის ოთხი სახე:

1. ჩამორთმევა-რემისიის MS (RRMS) - ხასიათდება მკაფიოდ განსაზღვრული დაავადების მომატებული აქტივობის რეციდივებით და სიმპტომების გაუარესებით. ამას თან სდევს რემისია, როდესაც დაავადება არ ვითარდება. რემისიის დროს სიმპტომები შეიძლება გაუმჯობესდეს ან გაქრეს. ადამიანთა დაახლოებით 85% თავდაპირველად იღებს RRMS დიაგნოზს, ამბობს MS ეროვნული საზოგადოება. რემისიის პერიოდში, სიმპტომები მთლიანად ან ნაწილობრივ გაქრება.                                  კორტიკოსტეროიდები ხშირად ახანგრძლივებენ რეციდივების ხანგრძლივობას.                                                                                                                                                     
2. ძირითადი პროგრესული MS (PPMS) - დიაგნოზირებულია MS- ით დაავადებულთა დაახლოებით 15%-ში. PPMS– ს მქონე ადამიანები განიცდიან დაავადების სტაბილურ პროგრესირებას, მკაფიო რეციდივების ან რემისიების გარეშე. PPMS– ის მაჩვენებელი თანაბრად იყოფა ქალებსა და მამაკაცებში. სიმპტომები ჩვეულებრივ იწყება 35 – დან-39 წლამდე.                                                                                                                                                                         
3. საშუალო პროგრესული MS (SPMS)- მიჰყვება RRMS– ის საწყის დიაგნოზს. ადამიანი ხედავს, რომ ინვალიდობა თანდათან იზრდება რეციდივის ან მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფიის სკანირების ცვლილებების გარეშე.                                                                                                                                                                   
4. პროგრესული-აღდგენის MS (PRMS)- დაახლოებით 5% აქვს პროგრესული-აღდგენის MS.

MS სიმპტომები

 გაფანტულ სკლეროზს ძალიან მრავალფეროვანი კლინიკური გამოვლინება აქვს. ნევროლოგიური ფუნქციების დარღვევა იმის მიხედვით მანიფესტირდება, სადაც ვითარდება დემიელინიზაციის კერა. გაფანტულ სკლეროზს აქვს თავისი „საყვარელი ადგილები“, კერძოდ: თავის ტვინში - პერივენტრიკულურად (პარკუჭებს შორის) და ნათხემში.

  

 პაციენტს შესაძლოა აღენიშნებოდეს შემდეგი სიმპტომები:

რა ემართება თავის ტვინს?

გაფანტული სკლეროზის დროს განსაკუთრებით ზიანდება:

• რუხი ნივთიერება-ესაა თავის ტვინის გარეთა შრე. რუხი ნივთიერება ძირითადად შეიცავს ნერვულ უჯრედებს, რაც ინფორმაციის დამუშავებაში გვეხმარება. ის აკონტროლებს ჩვენს ემოციებს, მოძრაობასა და მეხსიერებას.

• თეთრი ნივთიერება- ⁠თავის ტვინში რუხი ნივთიერების შიგნითაა ლოკალიზებული. ზურგის ტვინში იგი განლაგებულია პერიფერიაზე. დაფარულია მიელინით.

რუხი და თეთრი ნივთიერება

• კოგნიტური ფუნქციების დარღვევა - აზროვნება, ყურადღება, გადაწყვეტილებების მიღება, დაგეგმვა (ფრონტალური წილი).

• ლიმბური სისტემის დაზიანება- ჰიპოთალამუსი, ამიგდალა, ჰიპოკამპი.

სარა მეი

 2005 წელს დაუსვეს MS დიაგნოზი, როგორც თვითონ ამბობს ”ფეხები მიბუჟდებოდა, ჩხვლეტა მქონდა და ოთხი წლის განმავლობაში სიარული ვერ მოვახერხე, ასე რომ სრული ინვალიდობის შესახებ განცხადება შევიტანე და ოთხი თვის შემდეგ ინვალიდობა მივიღე.”

 დიაგნოზის დასმის შემდეგ მან დაკარგა სამსახური, ოჯახი და უნარი გაეკეთებინა ისეთი რამ, რისი გაკეთებაც უყვარდა:

"ეს ძალიან დამანგრეველი იყო. მე ვიყავი ძალიან, ძალიან დამწუხრებული და მარტოხელა" - თქვა მან თავის ცხოვრებაზე ხატვის დაწყებამდე.

მან ხატვა 2013 წელს დაიწყო დროის გასაყვანად. სარამ პირით გამოიყენა საღებავის ფუნჯი და მოთმინებით ისწავლა ტუჩებით ფუნჯის მანიპულირების სათანადო გზები საოცარი პორტრეტებისა და პეიზაჟების შესაქმნელად.

სარა მეი

რჩევები: როგორ შეგვიძლია დავეხმაროთ MS-ით დაავადებულ ადამიანს?

1. მზრუნველი გარემოს შექმნა;

2. სწორი კვების რეჟიმი- ყველას შეუძლია დაეხმაროს ჯანსაღი დიეტა, განსაკუთრებით მათ, ვისაც MS აქვს, რადგან MS დაავადებულები სუპერმგრძნობიარენი ხდებიან კოფეინის, კონსერვანტების, ცხიმებისა და ნატრიუმის მიმართ, ამიტომ MS დაავადებული ადამიანი უნდა იყოს საუკეთესო მოსამართლე იმის შესახებ, თუ როგორ მოქმედებს მათზე ესა თუ ის საკვები.

3. რეაბილიტაცია- მკურნალობის კიდევ ერთი სახეობაა არაფარმაკოლოგიური მკურნალობა, რომელთა შორის გვხვდება კოგნიტური რეაბილიტაცია, რომლის საბოლოო მიზანია კოგნიტური ფუნქციის გაუმჯობესება პრაქტიკის, ვარჯიშის, კომპენსაციის სტრატეგიებისა და ადაპტაციის გზით, ნარჩენი შემეცნებითი ფუნქციის მაქსიმალურად გამოყენების მიზნით. 

 რეაბილიტაცია არის კომპლექსური ჩარევა, რომელიც მრავალ გამოწვევას უქმნის ტრადიციული კვლევის ნიმუშებს. მარტივი ფარმაკოლოგიური ჩარევისგან განსხვავებით, რეაბილიტაცია მოიცავს სხვადასხვა კომპონენტის მრავალფეროვნებას.

4. მედიკამენტები;

5. ინექციური მკურნალობა;

6. ქიმიოთერაპიები;

7. ვარჯიში- MS–ს მქონე ადამიანებმა უნდა ივარჯიშონ, რადგან მათი ცხოვრება დამოკიდებულია ვარჯიშზე. იმისათვის, რომ მათ შეინარჩუნონ ცხოვრების ხარისხი ნაკლები ტკივილით, მეტი ძილითა და მეტი მობილობით დახმარების გარეშე, MS- ს მქონე პირებს რეგულარული ვარჯიში უწევთ.

   

---

[1] რობერტ კარსველმა- შოტლანდიის პათოლოგიის პროფესორი.

[2] ტრემორი- ხელის კანკალი.

[3] ჟან მარტინ შარკო- ფრანგი ნევროლოგი და ანატომიური პათოლოგიის პროფესორი. ის იყო ცნობილი ფსიქიატრის, ზიგმუნდ ფროიდის პედაგოგი. მას დიდი წვლილი მიუძღვნის ნევროლოგიისა და ფსიქოლოგიის სფეროების განვითარებაში.

ავტორი: ნინო ბუზარიაშვილი